گنبد سلطانیه

به گزارش دیده بان معماری؛ گنبد سلطانیه یکی از شاخص‌ترین بناهای معماری دورهٔ ایلخانی است که در شهر سلطانیهٔ زنجان ساخته شد. آرامگاه اولجایتو، هشتمین ایلخان مغول، در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ میلادی ساخته شد و در سال ۲۰۰۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

از جمله اقدامات عمرانی مهم در دورۀ ایلخانی، انجام عملیات ساختمانی در شهر سلطانیه نزدیکی شهر زنجان است که طرح کلی آن را به خواجه رشیدالدین فضل الله نسبت می دهند و دربردارندۀ بناهای مذهبی و غیرمذهبی متعددی بود که بنای گنبد سلطانیه، شاخص ترین آنها به شمار می رود. این بنای منحصربه فرد، که در زمان اولجایتو در مدت حدود 9 سال ( 704  713 ق) به اتمام رسید ، دارای پلان هشت‌ضلعی، هشت مناره و سه بخش گنبدخانه، تربت‌خانه و سرداب است که با تزیینات متعدد کاشی‌کاری، گچ‌بری، آجرکاری و… آراسته شده است. یکی از انواع تزیینات شاخص در آرایه‌های معماری این بنا، تزیینات هندسی است که به‌تنهایی و گاه در تلفیق با سایر نقوش یا کتیبه‌ها از آن‌ها استفاده شده است.

ویژگی‌های اصلی معماری

• پلان هشت‌ضلعی: بنای اصلی بر پایهٔ هشت ضلع شکل گرفته و در اطراف آن هشت منارهٔ باریک قرار داشته است.

• گنبد دوپوسته: مهم‌ترین نوآوری سازه‌ای بنا، گنبد دوپوسته است؛ یعنی پوستهٔ داخلی و خارجی از یکدیگر مستقل‌اند. یونسکو آن را قدیمی‌ترین نمونهٔ موجود از این نوع گنبد در ایران معرفی می‌کند.

• ارتفاع چشمگیر: ارتفاع گنبد تقریباً ۵۰ متر است و به دلیل تناسبات خاص، جلوه‌ای بسیار کشیده و باشکوه دارد.
• مصالح: آجر نقش اساسی در ساختار بنا دارد و در تزئینات از کاشی‌های فیروزه‌ای، آجرکاری، گچ‌بری، نقاشی دیواری و معرق استفاده شده است.

• تزئینات کتیبه‌ای: بخش‌های داخلی بنا با کتیبه‌های متعدد و نقوش هندسی و گیاهی پوشیده شده‌اند که در کنار آجر و کاشی، فضای داخلی بسیار غنی‌ای ایجاد می‌کنند.
• تأکید عمودی: ارتفاع زیاد گنبد و مناره‌ها در کنار پلان هشت‌ضلعی، بنا را از فاصلهٔ دور نیز شاخص می‌کند.

اهمیت گنبد دوپوسته

اهمیت گنبد سلطانیه فقط در اندازهٔ آن نیست؛ شیوهٔ انتقال بار و فاصله‌دادن میان دو پوستهٔ گنبد امکان ساخت گنبدی بسیار مرتفع را فراهم کرده است. یونسکو این نوآوری را یکی از عوامل مهم در تحول معماری گنبد در ایران و آسیای مرکزی می‌داند.

از نظر تاریخی نیز گنبد سلطانیه حلقه‌ای مهم میان معماری سلجوقی و معماری دورهٔ تیموری محسوب می‌شود؛ یونسکو تأکید می‌کند که نوآوری‌های آن در ساختار، تناسبات فضایی و تزئینات، بر تحول بعدی معماری اسلامی اثرگذار بوده است.

در زمان دانشجویی با گروهی از دانشجویان و اساتید این مکان را بازدید کردیم و عظمت بنا و معماری ترکیب تزئینات و آجرکاری بسیار چشم نواز و فوق العاده بود. امیداورم ضمن حفاظت از این میراث فرهنگی ارزنده، اهتمام بیشتری برای معرفی و بازدید گردشگران داخلی و خارجی ایجاد شود.

منابع:

– فصلنامه مطالعات معماری ایران