تئاتر شهر
تئاتر شهر تهران توسط امیرعلی سردار افخمی طراحی و در سال ۱۳۵۱ خورشیدی (۱۹۷۲ میلادی) افتتاح شد.

به گزارش دیده بان معماری؛ مجموعه تئاتر شهر تهران واقع در تقاطع خیابان ولی عصر با خیابان انقلاب اسلامی بعنوان یک عنصر مهم فرهنگی در دهه های گذشته شاهد اتفاقات و تحولات بسیار زیادی بوده است. این مجموعه در مهمترین و پر تردد ترین نقطه شهر تهران واقع شده و در حال حاضر اطراف آن به صورت شبانه روزی فضای زنده ای را تجربه می نماید. از طلوع آفتاب تردد مسافرین از شرق به غرب و از شمال به جنوب از کنار آن گذر می کنند و دست فروشان نیز در محدود آن تا پاسی از شب بساط خود را پهن می کنند. این نقطه به قدری مهم است که نام ایستگاه متروی آن نیز تئاتر شهر است. هر چند قدیمی ها از بعد از انقلاب نام این تقاطع را به چهار راه ولی عصر می شناسند. خیابان ولی عصر هر چند چهار راه ههای متعددی دارد اما فقط این نقطه است که بعنوان چهار راه ولی عصر مشهور و معروف است. کنار این بنای فرهنگی، مسجدی بنا شد که متاسفانه از طراحی معماری جلف و ناپسندی برخوردار است که هر چند گفته شده می خواستند معماری تئاتر شهر را تحت تاثیر قرار ندهند اما به قدری بی تناسب و زشت ساخته شده که نه به مسجد می ماند و نه مکمل معماری بنای تئاتر شهر است. ورودی فضای شبستان و برگزاری نماز هم به قدری ناموزون و ناهماهنگ با سایر قسمتها مانند وضوخانه و سرویس بهداشتی است که تمامی نمازگزاران رهگذر باید سوال کنند که وضوخانه کجاست؟ شبستان کجاست؟ و هر فردی برای بار اول مراجعه کند از این طراحی نامناسب متعجب می شود.
دیروز (25آبان ماه 1405) در متروی خط 2 تهران بودم که شنیدم فردی با تلفن همراه صحبت می کند و می گوید که ایستگاه بعدی به تئاتر شهر می رسم از سعید تست بگیر خودم رو می رسونم. مشخص شد که کارگردان تئاتر هست و دیر رسیده و بسیار عصبانی بود. در ایستگاه تئاتر شهر هم با عجله و عصبانیت و تندی و برخورد با مردم خارج شد.
با اینکه هر روز از این ایستگاه گذر می کنم و شاید بارها با پای پیاده از کنار مجموعه تائتر شهر رد شده باشم اما این بار بهانه ای شد که به معماری این مجموعه مهم بپردازیم.

معماری مجموعه تئاتر شهر تهران یکی از شاخصترین نمونههای معماری مدرن ایران است که با تلفیق خلاقانه عناصر سنتی ایرانی و تکنیکهای مدرن، طراحی و احداث آن در سال 1346 توسط امیرعلی سردار افخمی (از شاگردان هوشنگ سیحون و دانشآموخته دانشکده هنرهای زیبای پاریس) با الهام از برچ طغرل شروع شده و در سال ۱۳۵۱ خورشیدی (۱۹۷۲ میلادی) (با اجرای نمایش «باغ آلبالو» به کارگردانی آربی اوانسیان)افتتاح شد.


کالبد بنا از نظر ساختاری صلب و سنگین طراحی شده و نورگیرها در ارتفاع بالایی قرار گرفتهاند تا ارتباط بصری مستقیم بین فضای داخلی و محیط بیرونی محدود گردد.سالن نمایش خود استوانهای درون استوانهٔ اصلی است که با آن به صورت غیر هممرکز قرار گرفته است.فضای انتظار (سالن ورودی) بهصورت حجمی «حادثشده» بین دو استوانهٔ داخلی و خارجی شکل گرفته که فاقد دید به بیرون و فضای پارک است.
مهمترین عنصر بیرونی بنا، رواقی با ستونهای کشیده با مقطع ستاره سهپر است که توسط تیرهای منحنی متقاطع، سقفی پیشآمده خلق کردهاند. این ستونها یادآور رسمیبندی در معماری سنتی ایران هستند، اما در تفسیر افخمی، بهجای جمعکردن سقف به سمت داخل، آن را به سمت بیرون طره میکنند. قوسهای تیزهدار زیر سقف دور تا دور بنا را دربر گرفته و رأس آنها از صفحهٔ پایهٔ بنا خارج شده است. با اینحال، به دلیل صلبیت ذاتی کالبد استوانهای، این ستونها بیشتر بهعنوان عناصر تزئینی الحاقی تلقی میشوند تا اعضای سازهای واقعی.
بهدلیل تضاد میان فضای بستهٔ داخلی و فضای باز پارک، رواق بیشتر به حیطهٔ بیرون تعلق دارد و بهجای نقش فضای گذار، عملکردی تفکیککننده دارد و باعث تفکیک و جداسازی فضای تئاتر شهر از فضای پارک دانشجو میشود. تنها عنصر ارتباطی بین دو عنصر، صفهٔ منحنی زیر بناست.
نمای خارجی بنا با ترکیبی از کاشی فیروزهای و آجر پوشیده شده و نقوش هندسی با الگوهای سنتی در سرتاسر آن تکرار شده است. این تزئینات خصلتی الصاقی دارند و بهصورت لایهای بر بدنهٔ اصلی افزوده شدهاند و با هدف القای ایرانیبودن بنا به کار رفته است.
تئاتر شهر با حجمی عظیم بیانی مجسمهوار و یادوارهای دارد. تاج نیمدایرهای بنا با لبههای مضرس و دندانهدار، بار بصری اضافهای به حجم کلی میبخشد. این رویکرد (ترکیب فرم خالص مدرن (استوانه) با الحاق تزئینات سنتی) نمایندهٔ جریانی رایج در معماری رسمی دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی بود که با هدف ایجاد هویت ملی در بناهای دولتی پیگیری میشد.
ویژگیهای کلیدی معماری تئاتر شهر
پلان اصلی ساختمان به صورت دایرهای (مدور) طراحی شده است. معمار برای ایجاد پیوند میان بنای مدرن و تاریخ معماری ایران، فرم کلی آن را با الهام از برج طغرل (در شهر ری) و همچنین چادرهای عشایری و خیمههای ایرانی طراحی کرده است.

دور تا دور بنا را ردیفی از ستونهای بتنی ظریف و کشیده احاطه کرده است. شکل انتهای این ستونها در محل اتصال به سقف، از سرستونهای دوره هخامنشی (تخت جمشید) الهام گرفته و نوعی حرکت و ریتم عمودی به نما بخشیده است.

در نمای بیرونی، به ویژه در بخشهای بالایی و بین ستونها، از ترکیب آجر و کاشیهای فیروزهای و لاجوردی با نقوش هندسی انتزاعی (تلفیق خط کوفی و نقوش سنتی ایرانی) استفاده شده است که تضاد بصری زیبایی با بتن اکسپوز (نمایان) ایجاد میکند.

یکی از اصول مهم طراحی این بنا، عدم وجود دیوار یا حصار دور محوطه بود تا ساختمان به عنوان یک فضای عمومی، دعوتکننده و در تعامل مستقیم با پارک دانشجو و بافت شهری اطراف باشد.

البته اخیرا ضلع غربی مجموعه که مجاور خیابان ولی عصر می باشد در حال حصار کشی است. این موضوع قبلا در دیده بان معماری با موضوع “حصار کشی محوطه تئاتر شهر” مطرح گردیده است.(https://didehbanmemari.ir/2023/12/27/%d8%ad%d8%b5%d8%a7%d8%b1-%da%a9%d8%b4%db%8c-%d9%85%d8%ad%d9%88%d8%b7%d9%87-%d8%aa%d8%a6%d8%a7%d8%aa%d8%b1-%d8%b4%d9%87%d8%b1/) و نمای فعلی از خیابان به شکل تصویر زیر است.

ساختار داخلی و فضاها
بنای تئاتر شهر دارای زیربنایی حدود ۳۳۰۰ متر مربع در چند طبقه است و به گونهای طراحی شده که سالنهای مختلف بدون تداخل صوتی و عملکردی در دل این حجم استوانهای جای گیرند:
تالار اصلی بزرگترین سالن مجموعه (با ظرفیت حدود ۵۷۹ نفر) که در مرکز استوانه قرار دارد و دارای صحنه گردان و تجهیزات مدرن نور و صدا در زمان ساخت خود بوده است. تالار چهارسو فضایی انعطافپذیر (جعبه سیاه یا Black Box) در طبقه زیرین که امکان تغییر چیدمان صحنه و صندلی تماشاگران را در چهار جهت فراهم میکند. تالار قشقایی و سایه سالنهایی با ظرفیت کمتر و صمیمیت بیشتر برای اجراهای تجربی و نمایشهای کوچکتر. تالار انتظار و راهروها فضاهای پیرامونی بین پوسته بیرونی (ستونها) و هسته مرکزی (تالار اصلی) که با نورپردازی طبیعی و دید به پارک دانشجو طراحی شدهاند.



طراحی داخلی، مهندسی آکوستیک و ماشینآلات صحنه در مجموعه تئاتر شهر تهران (بهویژه در تالار اصلی) بر پایه استانداردهای روز تئاتر جهان در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی پایهگذاری شد و در سالهای اخیر نیز مورد بازسازی و بهروزرسانی قرار گرفته است.

جزئیات فنی و معماری فضای داخلی این مجموعه به تفکیک بخشهای مختلف به شرح زیر است:
۱. طراحی داخلی و هندسه فضا
ایده «استوانه در استوانه»: ساختار داخلی بنا بر اساس قرارگیری یک هسته استوانهای (تالار اصلی) در درون یک استوانه بزرگتر (پوسته بیرونی بنا) شکل گرفته است. این دو استوانه هممرکز نیستند و فضای حدفاصل آنها، سالن انتظار (لابی) مرتفع و منحنیشکل به مساحت حدود ۴۶۲ متر مربع را ایجاد کرده است.
متریال و تزیینات داخلی: در فضای داخلی تالارها و راهروها، برخلاف نمای بیرونی که بتن و کاشی غلبه دارد، از ترکیب چوب، سنگ و گچ با نقوش هندسی استفاده شده است. استفاده گسترده از چوب در دیوارههای تالار اصلی، علاوه بر ایجاد حس گرما و صمیمیت، نقش کلیدی در کنترل بازتاب صدا ایفا میکند.
چیدمان صندلیها و دید (Sightline): تالار اصلی در دو طبقه (همکف با حدود ۵۰۰ صندلی و بالکن طبقه اول با حدود ۱۰۰ صندلی؛ در مجموع با ظرفیت فعلی ۵۷۹ نفر) طراحی شده است. ۱۳ ردیف صندلی همکف در امتداد قوس دایره، با فاصله یک متر از یکدیگر و اختلاف ارتفاع پلکانی ۱۰ سانتیمتری (۱/۰ متر) چیده شدهاند تا تمام تماشاگران دیدی بدون مانع به صحنه داشته باشند.
۲. مهندسی آکوستیک (صداشناسی)
فرم مدور و سقف شعاعی: هندسه دایرهایشکل تالار اصلی و طراحی سقف شعاعی آن باعث میشود امواج صوتی بدون نیاز به تقویتکنندههای الکترونیکی سنگین، به صورت یکنواخت به تمام نقاط سالن (حتی انتهاییترین ردیفهای بالکن) هدایت شوند.
عایقبندی صوتی دوگانه (Sound Lock): ورودیهای تالار اصلی به صورت درهای دوتایی (دو جداره) با پوشش آکوستیک طراحی شدهاند. این فضای حائل مانع از نفوذ کوچکترین سر و صدا از سالن انتظار یا محوطه بیرونی به داخل سالن در حین اجرا میشود.
جذب و بازتاب کنترلشده: استفاده از پنلهای چوبی شیاردار و سطوح شکسته در دیوارههای جانبی و پیشانی بالکن (با خطوط آزاد و منحنی)، از ایجاد پدیده پژواک (Echo) یا تمرکز ناخواسته صدا در مرکز دایره جلوگیری میکند.
۳. تجهیزات و ماشینآلات صحنه (تالار اصلی)
تالار اصلی تئاتر شهر یکی از مجهزترین صحنههای کلاسیک ایران است که ارتباط مستقیمی با کارگاه دکور و انبارهای طبقه زیرزمین دارد. تجهیزات فنی این صحنه (که بخش عمدهای از آنها در بازسازیهای دهه ۱۳۹۰ نوسازی و مکانیزه شدند) عبارتاند از:
صحنهگردان (Revolving Stage): یک صفحه دایرهای بزرگ به قطر ۱۱.۵ متر (در برخی منابع ۵/۱۱ متر ذکر شده) با محرک الکتریکی در مرکز صحنه تعبیه شده که قابلیت چرخش پیوسته (تا ۲ دور در دقیقه) و تحمل بار دینامیک بالا را برای تغییر سریع دکور در مقابل دید تماشاگران دارد.
آسانسور دکور و لیفت صحنه: در بخش زیرین صحنه، کارگاه تولید و نگهداری دکور قرار دارد که از طریق بالابرهای هیدرولیکی و مکانیکی قدرتمند، دکورهای سنگین را مستقیماً به تراز صحنه منتقل میکند.
سیستم «غیبشو» (Trapdoor / Stage Lift): در کنار سن گردان، دریچه و بالابر سریع «غیبشو» نصب شده که امکان ورود یا خروج ناگهانی و دراماتیک بازیگران یا اشیاء به زیر صحنه را فراهم میکند.
سیستم آویزهای بالارونده (Fly System / فلایبار): مجموعهای از میلههای افقی (فلایبار) در ارتفاع بالای صحنه (برج صحنه) که با موتورهای برقی و سرعت قابل کنترل حرکت میکنند و برای جابهجایی پردهها، پسزمینهها (بکدراپ) و قطعات معلق دکور به کار میروند.
دهانه متحرک صحنه (Proscenium): قاب صحنه (با ارتفاع حدود ۷ تا ۹ متر) دارای دهانهای با قابلیت تغییر عرض و ارتفاع است تا متناسب با ابعاد و مقیاس هر نمایش تنظیم شود.
پلهای نوری و اتاق فرمان: پلهای نوری متحرک در سقف و طرفین صحنه امکان نصب دهها پروژکتور حرفهای را فراهم میکنند. اتاقهای کنترل نور و صدا نیز در بخش شمالی پلان (حدفاصل سالن انتظار و تالار) با دید مستقیم به صحنه جانمایی شدهاند.
۴. ساختار داخلی سایر تالارها
تالار چهارسو (جعبه سیاه / Black Box): این فضا در ابتدا به عنوان پارکینگ در زیرزمین طراحی شده بود، اما بعدها به یکی از مدرنترین سالنهای تئاتر تجربی تبدیل شد. ویژگی اصلی آن ساختار صحنه متغیر (Flexible Stage) است؛ یعنی هیچ سکوی ثابتی ندارد و کارگردان میتواند جایگاه تماشاگران (از ۱۲۰ تا ۴۰۰ نفر) و صحنه اجرا را به صورت چهارسویه، دوسویه یا مدور تغییر دهد.
تالارهای قشقایی و سایه: این سالنها در طبقات زیرین با سقفهای کوتاهتر، دیوارهای تیره (برای حذف بازتاب نور) و آکوستیک بسته طراحی شدهاند تا فضایی صمیمی و متمرکز برای نمایشهای کمپرسوناژ و تجربی ایجاد کنند.
تئاتر شهر نمونهای موفق از معماری بومیگرای مدرن در دهه ۴۰ و ۵۰ خورشیدی است؛ دورانی که معماران ایرانی تلاش میکردند با بهرهگیری از تکنولوژی روز (بتن و فولاد)، هویت و ریشههای معماری ایران را در قالب فرمهای نوین بازآفرینی کنند. این بنا در سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.











