قلعه صمصام کرج

به گزارش دیده بان معماری؛ قلعه صمصام (یا قصر صمصام) یکی از بناهای تاریخی استان البرز در شهر کرج است که در خیابان شهید بهشتی (خیابان طالقانی سابق) قرار دارد. این بنا از نظر معماری ویژگیهای جالبی دارد.

ویژگیهای معماری قلعه صمصام:

• سبک و دوره ساخت: به نظر این بنا در دوره قاجار ساخته شده است و شاید بانی آن میرزا حسین خان سپهسالار (مشهور به صمصامالسلطنه) باشد.
• پلان و ساختار: ساختمان دارای پلانی نسبتاً مربع شکل و دو طبقه است. بنای اصلی با مصالح بوم آور مانند آجر، خشت و چوب ساخته شده.
• عناصر شاخص:
  • ایوان ستوندار: یکی از برجسته ترین عناصر بنا، ایوانی با ستونهای بلند چوبی در نمای اصلی است که حالتی اشرافی و سلطنتی به آن می بخشد.
  • تراس و بالکنهای چوبی در طبقه دوم با حفاظهای منحنی شکل.
  • قوسهای جناغی و نیمدایره در بازشوها که از ویژگیهای بارز معماری قاجاری است.
  • آجرکاری و تزئینات در نمای بیرونی و کتیبه های تزئینی.
• تزیینات داخلی: شامل گچ بریها، شومینه های سنگی و قاب بندی های چوبی در سقف است که از هنرهای رایج دوره قاجار به شمار میرود.
• رابطه با طبیعت: بنا در میان باغی بزرگ قرار داشت (باقی مانده از باغهای قدیمی کرج) که بخشی از طراحی محوطه و منظر آن بر مبنای همین باغ شکل گرفته است.

وضعیت امروز: قلعه صمصام امروزه به عنوان موزه و خانه موزه در اختیار سازمان میراث فرهنگی است و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. با این حال، بخشهایی از بنا آسیب دیده و نیازمند مرمت و بازسازی اساسی است.

به نظر به قولی این قلعه به دست صدر اعظم ایران در دوره مشروطه (نجفقلی خان ملقب به صمصام السلطنه) بنا شده و دارای ایوان و پیشخوان ستون دار سنگی است. قول دیگر این است وجه تسمیه (صمصام) ظاهرا با هیچ یک از شخصیت‌های تاریخی دارای این نام قابل تطبیق نیست، مفاهیم لغوی آن موردتوجه قرار می‌گیرد که برای صمصام معانی (تیغ و شمشیر بران) و نیز (درشت و استوار) ذکر شده است که این معانی با بنای قلعه تطبیق دارد. صلصال نیز دیگر خوانش نام این قلعه است که به معنی گل خشک شده و صورت دیگر آن سلسال به معنی آب شیرین و گواراست و به دلیل قرار گرفتن در بستر رودخانه پر آب و شیرین کرج می‌تواند به این صورت نوشتاری هم صحیح باشد.

مساحت قلعه، ۱۱۲۲ مترمربع که تشکیل شده از یک حیاط مرکزی و تعدادی اتاق های مخروبه که به طور الحاقی و به مرور در آن ایجاد شده و چهار برج که فقط دو برج آن در ضلع شمالی موجود هستند. این بنا در دو طبقه ساخته شده است. طبقه اول دارای چندین اتاق با پوشش طاق و تویزه و با خشت خام بنا شده و بسیار محکم و استوار پابرجا باقی مانده است. مقابل این اطاق را ایوانی با ستون های سنگی در بر گرفته است که با نقوش حجاری شده گیاهی مزین گشته است. طبقه دوم که ایوانی ستون دار مشابه طبقه همکف داشته، خراب شده و آثار زیادی از آن باقی نمانده است.مصالح به کار رفته در برج صمصام سنگ، آجر، ملاط و ساروج است. به لحاظ طرح معماری از طرح دژهای جلگه ای تبعیت می کند که معمولا چهارگوش هستند، با برج های مدور در گوشه ها که عمدتا جنبه نظامی و تدافعی داشته و از نظر موقعیت و فضاهای کاربردی تفاوت بسیاری با قلعه های استحکاماتی دارند.

قلعه صمصمام کرج در مجاورت پست توزیع برق جصار کرج

بعد از انقلاب اسلامی، قلعه به‌صورت متروک تحویل نیروی انتظامی می‌شود و پس از تحویل قلعه از نیروی انتظامی به میراث‌فرهنگی که به‌دستور دادستان و حکم دادسرای عمومی انقلاب کرج انجام گرفت، کارگاه پژوهشی و پیگردی و پاکسازی قلعه در تاریخ ۸۵/۱۰/۴ با حکم میراث فرهنگی آغاز شد. ابتدا دیوار آجری با روکش سیمان که توسط شهرداری در سال ۷۷ جلوی درب ورودی قلعه کشیده شده بود، برداشته شد و پس از باز کردن درب فلزی قلعه راهروی ورودی که از خاک زباله و نخاله انباشته شده بود، مورد پاکسازی و آواربرداری قرار گرفت. سپس از حیاط وسط، عملیات پاکسازی و پیگردی آغاز شد و اتاق‌های اطراف حیاط میانی مورد پاکسازی قرار گرفت تا کف سیمانی در حیاط و کف موزاییک شده در اتاق‌ها مشخص شد. سپس درخت تنومند (توت) که در وسط حیاط و پشت سرویس‌های بهداشتی الحاقی قرار داشت و شاخه و برگ‌های آن تمام فضای حیاط و اتاق‌های اطراف را پوشانده بود، قطع شد و در ادامه پاکسازی و پیگردی مشخص شد که بنای قلعه در چندین دوره مورد تغییرات و مرمت بوده و الحاقاتی در آن صورت گرفته است.

به گفته کارشناس میراث‌فرهنگی البرز، قلعه تاریخی صمصام در سال ۱۳۷۷ به شماره ۲۲۴۵ در فهرست آثار ملی به ثبت ملی رسید و از آن سال تا زمان تحویل (دی ۱۳۸۵) مکاتباتی برای تحویل قلعه، مرمت آن با نیروی انتظامی و مراجع مربوطه و مدیرت استانی و شهری انجام شد.

پل تاریخی کنار قلعه صمصام کرج

متاسفانه پل تاریخی اخیرا مورد تعرض برخی افراد قرار گرفته و قسمتی از دهانه وسطی پل  را در جستجوی گنج تخریب کرده اند.

نماد بادگبر کنار پل تاریخی در مجاورت قلعه صمصام کرج

پژوهش و تهیه گزارش: غلامرضا خالوئی