امامزاده صالح تجریش تهران

به گزارش دیده بان معماری امامزاده صالح زیارتگاهی واقع در تجریش در منطقه ۱ شهرداری تهران یا همان شهرستان شمیرانات است. آن‌گونه که از کتیبه بالای سردر صحن برمی‌آید و بر اساس کتب بحرالانساب و کنز الانساب، از پسران موسی کاظم و برادران امام هشتم شیعیان علی بن موسی الرضا است.

بنای امامزاده از سال ۱۳۵۱ در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفته و به شماره ۹۰۹ ثبت گردیده است. تعداد زائران این امامزاده در حدود ۳۰ هزار نفر در روز برآورد شده است.

در کتاب کنز الانساب دربارهٔ نسب امامزاده صالح آمده است: «امامزاده صالح فرزند امام موسی کاظم و متولد پنجم ماه ذی‌القعده است؛که به شهرری آمده و در روستای تجریش ایشان را به قتل رسانده‌اند.» در زیارت‌نامه وی نیز بدین موضوع اشاره شده است. همچنین کتیبه‌ای قدیمی که در گذشته بر سردر ورودی رواق نصب بوده، این نکته را مورد تأکید قرار می‌دهد.

طبق اسناد موجود در کتب تاریخی علم انساب این امامزاده در اردبیل می‌زیسته است و پس از کشته‌شدن، سر او از تن جدا و برای حاکم ری فرستاده می‌شود. شیعیان، سر این امامزاده را در روستایی نزدیک شهر ری (تجریش امروزی) به خاک سپرده و همینک این امامزاده دارای دو زیارتگاه می‌باشد. گفته شده که فرزندان وی نیز به همراه او به ری آمده‌اند و بدین‌جهت برخی بقعه‌ها در تهران به او منسوب است.

بنای بقعه اصلی شامل ساختمان چهارگوش بزرگ و مستحکمی با دیوارهای قطور است و فضای درونی آن تقریباً ۵٫۶ متر مربع مساحت دارد. وضع طاق‌نماها و معماری ساختمان و پوشش آن از معماری بناهای سدهٔ هفتم و هشتم است. بنا به شواهد در امامزاده صالح کتیبه‌ای به سال ۷۰۰ ق وجود داشته که ظاهراً در تعمیرات و تغییر مدخل بنا از میان رفته است که بنا بر آن هم‌زمان با پادشاهی غازان خان بوده است.

در داخل حریم وسیع امامزاده صالح، صندوقی چوبین وجود دارد که احتمالاً به دوران اواخر صفوی یا افشار تعلق دارد و ضریح ممتاز نقره‌ای آن که اضلاع شرقی و شمال شرقی و غربی آن دارای محفظه مشبک مزین به نقره و ضلع جنوبی آن مشبک چوبی است از وقفیات میرزا سعیدخان، وزیر امور خارجه اواخر قاجار است. در توسعه اول در حدود ۱۲۰۰ ق مسجد، حسینیه و حمام در صحن شمالی و در زمین‌هایی ساخته شده که شجاع‌السلطنه، پسر ششم فتحعلی‌شاه وقف امامزاده کرده است.

ایوان ورودی و رواق در سمت شمال حرم واقع است و بالای حرم در رواق، لوح مستطیل خشتی کاشی‌کاری شده است که تاریخ ۱۲۱۰ هجری قمری را بر خود دارد و نام فتحعلی‌شاه بر آن حک شده است. هلاکو میرزا فرزند فتحعلی‌شاه قاجار در سال ۱۲۱۰ ق، بانی بازسازی و آذین‌کاری آن بوده است. وی گنبد را با کاشی پوشاند و در ورودی را از غرب به شمال که حیاط موقوفه پدرش بود بازگرداند. کتیبه‌ای بدین مضمون در بالای ورودی حرم نصب شد که اکنون موجود نیست:

ادخلوها بسلام آمنین

معیرالممالک ساعتی را وقف حرم کرد که بر روی برجی نصب شده بود و توسط حسین‌قلی‌خان قاجار، برادر فتح‌علی‌شاه قالی به اندازه صحن تهیه و وقف گردید. این دو بیت از صبای کاشانی روی این قالی بافته شده است:

گنبد کاشی‌کاری‌شده بقعه در سال ۱۳۳۸ در آخرین سال عمر حسن فداکار با هزینه شخصی تعمیر و کاشی‌کاری مجدد شد. محوطه امامزاده صالح پیش از تغییر فضای خیابانی تجریش، محوطه‌ای کاملاً محصورشده همچون دیگر زیارتگاه‌های ایران بوده است؛ ولی امروزه از حصار دیوارها خارج شده است.

از سال ۱۳۵۴ تاکنون توسعه مرمت بنا در مراحل مختلفی توسط خیرین از جمله نقی فکری و اداره اوقاف انجام گرفته است. در طبقه زیرین حرم سرداب است که سنگ قبر اصلی در آنجاست و تابه‌حال کسی اجازه ورود به آنجا را نداشته است.

طرح توسعه حرم با توجه به افزایش زائران از سال ۱۳۷۴ شروع شده و با خرید خانه‌ها و واحدهای تجاری اطراف جهت توسعه ادامه دارد. طبق طرح جامعی که برای این امامزاده در نظر گرفته شده، قرار است در سه مرحله، ۱۶ هزار متر مربع به فضای زیارتگاه اضافه شود. یکی از معروف‌ترین چنارهای کهن‌سال ایران که قدمت دست‌کم هشتصدساله داشته است در محوطه این امامزاده واقع بود که در آثار جهان‌گردان خارجی نیز بدان اشاره شده است. ژان دیولافوا دربارهٔ آن می‌نویسد. محیط آن تقریبآ به ۱۵ متر می‌رسد، هریک از شاخه‌های آن مانند تنه درخت کهن‌سالی بر فراز بنای مسجد و اطراف آن سر به آسمان کشیده است. این درخت عده کثیری را در سایه خود پناه می‌دهد. مؤمنین در زیر آن نماز می‌خوانند. مکتب‌دار کودکان را در آنجا جمع کرده و درس می‌دهد. قهوه‌چی سماور و استکان و لوازم خود را درون حفره پایه درخت جای داده است. سر هنری رالینسون نیز نوشته است در تجریش چنار بزرگی را اندازه گرفته که در ارتفاع پنج‌پایی، محیطش ۱۰۸ پا بوده است. این چنار در سال ۱۳۷۹ بریده شد. یاکوب ادوارد پولاک نیز در نوشته‌های خود بدین درخت اشاره کرده است. در مجله American Breeders Magazine شماره ۶ چاپ ۱۹۱۵ نیز بدین چنار و امامزاده صالح اشاره شده است.

در سال ۱۳۶۳ ش بر اثر نشست و ریزش مجرای قنات یادشده، درخت چنار به مخاطره افتاد این سند دربارهٔ چنین وضعیتی است (گزارش سازمان ملی حفاظت دربارهٔ چنار امامزاده صالح «جمهوری اسلامی ایران ۱۰۷۱/۱_۲۳/۷/۶۳ سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران / دفتر فنی تهران / ریاست محترم سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران

احتراماً پاسخ نامه شماره ۴۳۶۴/۱۴_۹/۶۳ در مورد چنار قدیمی امامزاده صالح تجریش توسط آقای حاج کریمی –معمار دفتر فنی –از چنار مزبور بازدید به عمل آمد. گزارش آن بشرح زیر به استحضار می‌رسد: ظاهراً علت نشست، ریزش مجرای قناتی است که سابقاً از این محل عبور می‌نموده که برای رفع خطر پیشنهاد می‌گردد ابتدا درخت به‌طور کامل به نحوی که صدمه‌ای به آن وارد نشود مهار گشته، سپس خاکبرداری در محل فرونشسته برای مجرای قنات انجام شود و مجرا با سنگ و آجر و سیمان پی بندی و محکم گردد. هزینه مورد نیاز ۶۰۰۰۰ ریال برآورد.»

تنه این درخت به میزانی بوده است که پاره دوزی در آن دکه داشته، اما با وجود تلاش‌های صورت گرفته خشک شده و بقایای آن در سال‌های دهه هفتاد با مجوز میراث فرهنگی قطع شد. در آثار جهانگردان داخلی و خارجی از جمله ژان دیولافوا به امامزاده صالح اشاره شده است و چند کتاب نیز پیرامون این امامزاده نگاشته شده.

• جغرافیای تاریخی شمیران؛ نوشته منوچهر ستوده، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی «قسمتی از کتاب در بارهٔ تجریش و جغرافیای تاریخی آن و قسمتی در مورد امامزاده صالح دارد»
• بقاع متبرکه استان تهران؛ نوشته محمد جعفر سروقدی
• آشنایی باسلاله پاکان «امامزاده صالح و امامزاده قاسم؛ نوشته سید احمد موسوی؛ انتشارات تورنگ

دایرة المعارف امامزادگان تهران، به کوشش جمعی از مؤلفان، بنیاد ایرانشناسی، جغرافیای تاریخی تهران. جعفر شهری. مرکز نشر دانشگاهی.

دو کتاب نیز خود آستان در چند سال آخر تألیف کرده: ۱-مفاتیح السعاده، به نشر انتشارات آستان قدس رضوی ۲-شرح حال و زیارت نامه صالح بن موسی کاظم، شکور لطفی، انتشارات زرین و سیمین

کتاب‌های الانساب شیعه

کتاب ناسخ التواریخ جلد ۷–۸ در شرح حال موسی کاظم و علی بن موسی الرضا

محمود طالقانی هفته‌ای یکبار در مسجد وعظ داشته است. شاه آبادی، سید محمدرضا عالمی، سرابی و سید ضیاء، حاج سید جوادی قزوینی از دیگر امامان جماعت این بقعه بوده‌اند. همچنین در سال ۱۳۹۳ از مجتبی یزدانی به جهت مشارکت در ساخت بقعه تجلیل شد. از ۳۰ مهر ۱۳۸۹ تا مرداد ۱۳۹۹ عبدالعلی گواهی از سوی سازمان اوقاف متولی امامزاده بود. از مرداد ۱۳۹۹ احسان بی‌آزار تهرانی مسئولیت تولیت این مکان را بر عهده دارد. متولیان امامزاده صالح، ۵ ذیقعده را به مناسبت روز بزرگداشت این امامزاده تعیین و مراسم بزرگداشت امامزاده هر ساله در ۵ ذیقعده در آستان با عرض ارادت به آستان امامزاده برگزار می‌شود.

فیلم مستند صالح شمیران توسط مستندساز ایرانی، بابک مینایی، دربارهٔ تاریخچه و نقش این مکان زیارتی بر مردم تهران و خاطرات و آداب مردم این منطقه دربارهٔ این امامزاده کارگردانی شده است.

اگر بخواهیم در مورد تاریخچه و زندگینامه امامزاده صالح بگوییم باید به شواهدی مثل کتیبه‌ با تاریخ سال ۷۰۰ هجری قمری که قبلا در امام زاده بود برگردیم. طبق گفته‌ها این کتیبه به دوران پادشاهی غازان خان برمی‌گردد، پس به نظر می‌رسد که بقعه امام زاده صالح هم در همان سال‌ها ساخته شده است.

بنای بقعه اصلی امام زاده صالح یک ساختمان چهارگوش با دیواره‌های قطور است. این بنا در اصل ابعادی در حد ۶در ۶.۵ متری دارد.
کاشی‌کاری‌های گنبدها و گلدسته‌های بنای امام زاده صالح هم به سبک معماری قرن هفتم و هشتم هجری قمری است. چون در قرن هفتم و هشتم بود که در ساخت‌ساز از رنگ فیروزه‌ای بیشتر استفاده می‌شد و  دیواره‌ها را با ضخامت زیاد می‌ساختند. هر چند در این دوره معماری طاق‌ها و طرح‌های چهارگوش را نمی‌توان ندید گرفت.

از هر چه بگذریم از نذر نمک امامزاده صالح نمی‌توان گذشت. نذر نمک یکی از آن معروفترین نذرهایی‌ است که در حرم امام زاده‌ صالح از قدیم تا الان بوده است. حتما در جریان هستید که نمک از زمان قدیم همیشه در بین ایرانی‌ها نماد برکت بوده است.
رسم نذر نمک از زمانی پیدا شد که به‌خاطر بارش برف، بسیاری از مردم در اطراف مقبره امام زاده صالح لیز می‌خوردند. همین دلیلی شد مردم با نذر کردن نمک کمک کنند تا با پاشیدن آن روی یخ‌ها، به عابران کمک کنند. این موضوع از همان زمان به رسم تبدیل شد و الان هم معروف ترین نذر امامزاده صالح است.

در ادامه یک تحقیق جامع راجع‌به معماری امامزاده صالح (واقع در میدان تجریش، تهران) ارائه می‌شود. تلاش شده است هم جنبه‌های تاریخی و معماری را پوشش داده شود و هم نکات کلیدی برای مطالعه، بازدید یا پژوهش‌های دانشگاهی مشخص شود.

• نخستین بنای بقعه: اصل بنای امامزاده صالح در دوره‌های مختلف تاریخی به‌روزرسانی یا بازسازی شده است. مستندات تاریخی دقیق در منابع محلی و آرشیوهای مساجد ممکن است به صورت مقالات یا گزارش‌های پژوهشی ارائه شود.
• دوره‌های بازسازی و افزودگی:
  • دوره‌های قاجاریه تا پهلوی: تغییرات گنبد، ایوان، ورودی‌ها و تزئینات داخلی و خارجی با توجه به سبک‌های رایج آن دوره‌ها.
  • بازسازی‌های معاصر: حفاظت باستانی و بازطراحی‌های کمتر یا بیشتر برای تطبیق با اصول معماری مدرن اما حفظ هویت تاریخی.
• نقش اجتماعی: بقعه به‌عنوان مجموعه‌ای از آرامگاه، مسجد و فضای فرهنگی-اجتماعی محل تجمع رهبران دینی و مردم محلی است.

• پلان کلی:
  • اغلب بقاع متبرکه به شکل چهارطاقی یا مستطیل با گنبد مرکزی طراحی می‌شوند. امامزاده صالح در میدان تجریش معمولاً دارای فضایی داخلی برای آیین‌های عبادی و فضای پیرامون برای جمع‌خوانی و مراسم است.
• گنبد و پوشش:
  • گنبدهای غالب در این ناحیه از آجر، کاشی و احتمالاً پوشش فلزی یا رنگ‌آمیزی‌های تاریخی استفاده می‌کنند. تزیینات گنبدها ممکن است با کاشی‌کاری‌های معرق یا کاشی‌های لعاب‌دار همراه باشند.

• ورودی و سردرها:
  • ورودی‌های اصلی با سردرهای مرتفع، کاشی‌کاری‌های تاریخی یا آجرکاری‌های مشخص دوره‌های مختلف طراحی شده‌اند. سربندها و کتیبه‌های کاشی‌کاری یا نستعارهای خطاطی می‌تواند وجود داشته باشد.

• داخلسازی:
  • تالارهای داخلی با کاشی‌های معرق، معماری ستون‌دار و مقرنس یا کاربندی‌های چوبی/stone به چشم می‌خورند. تزئینات داخلی ممکن است شامل آینه‌کاری، نقاشی‌های دیواری و خطوط نستعلیق باشد.

• فضای پیرامونی:
  • صحن‌های باز، منابر، شبستان‌ها و فضاهای خدماتی (متواضع، نفوذی‌ها، ایستگاه‌های کاربری) با توجه به کاربری مذهبی.

سبک‌های معماری متأثر در امامزاده صالح

• شیوه‌های اصیل ایرانی-اسلامی: استفاده از گنبدهای دوپوسته یا یک پوسته با پوشش کاشی و آجر.
• تأثیرات دوره‌های صفویه تا قاجار: کاشی‌کاری‌ها، مقرنس‌ها و طرح‌های هندسی.
• بازسازی مدرن: کاهش یا تغییر در المان‌های تاریخی به‌منظور استفاده عمومی، فراهم‌آوری دسترسی، و نگهداری بهتر.

المان‌های تزئینی و کاشی‌کاری

• کاشی‌کاری معرق: استفاده از رنگ‌های آبی فیروزه‌ای، لاجوردی، سفید و گاهی لاک‌پشتی در قالب‌های هندسی یا گیاهی.
• خطاطی و کتیبه‌ها: نستعلیق یا نسخ با دعاها و نام ائمه یا تاریخ‌های مهم.
• تزئینات داخلی: آینه‌کاری یا کارهای چوبی منبت‌کاری در درهای داخلی، با قاب‌های چوبی یا امتیازات فلزی.

کاربری و مجموعه فضاها

• کارکرد مذهبی: پذیرش زائران، مراسم‌های رسمی، نماز جماعت، و جلسات دینی.
• کارکردهای فرهنگی: احتمال وجود کتابخانه کوچک، نمایشگاه‌های موقت یا کارگاه‌های فرهنگی مرتبط با آیین‌ها.
• خدمات عمومی: امکانات رفاهی، نمازخانه‌های فرعی، دسترسی برای معلولین، سرویس‌های بهداشتی.

معماری منظر و طراحی فضاهای باز

• صحن و حیاط: باغچه‌های کوچک یا درختان محوطه، پیاده‌راه‌های سنگی یا آجری.
• دسترسی و دید: مسیرهای دسترسی، منظرۀ میدان تجریش و ارتباط با خیابان‌های اطراف؛ وجود تابلوهای راهنما برای بازدیدکنندگان.
• حفظ و مرمت

• مدیریت حفاظت: بقاع متبرکه در ایران معمولاً تحت نظر سازمان‌ها و تیم‌های حفاظت میراث فرهنگی هستند. پروژه‌های مرمت ممکن است شامل تثبیت سازه، حفاظت کاشی‌کاری، و بهسازی دسترسی باشد.
• مشکلات محتمل: فرسودگی مصالح، نیاز به نگهداری دوره‌ای، تغییر کاربری یا بازسازی غیر همسو با هویت تاریخی اگر بدون مشورت انجام شود.
• منابع پیشنهادی برای تحقیق بیشتر

• کتابخانه‌های تخصصی معماری و تاریخ ایران: کتاب‌های مربوط به معماری مسجدی، کاشی‌کاری و گنبدهای ایرانی.
• آرشیوهای محلی و موزه‌ها: تصاویر تاریخی، نقشه‌ها و پلان‌های قدیمی از امامزاده صالح و میدان تجریش.
• مقالات پژوهشی و پایان‌نامه‌ها: مطالعات تحلیلی درباره سبک‌های معماری بقعه‌ها در دوران قاجار و پهلویی.
• منابع اینترنتی معتبر: وب‌سایت‌های میراث فرهنگی، دانشگاه‌های معماری، مجله‌های تخصصی در حوزه معماری اسلامی و معماری معاصر ایران.

پیشنهادهای عملی برای پژوهش یا بازدید

• بازدید میدانی: بررسی پلان، اندازه‌گیری ابعاد، مشاهده طرح‌های کاشی‌کاری و خطوط معماری.
• عکس‌برداری با ملاحظات حقوقی: استفاده از تصاویر با وضوح مناسب برای تحلیل، کسب مجوز در صورت نیاز برای عکاسی با هدف پژوهشی.
• مصاحبه باasa: گفتگو با مسئولان بقعه یا باستان‌شناسان محلی برای تاریخچه دقیق‌تر و نقشه‌های معماری.
• مطالعه تطبیقی: مقایسه با بقاع مشابه در مناطق دیگر تهران یا ایران برای درک سبک‌های رایج و تفاوت‌های منطقه‌ای.